ภัยแล้งและการขาดแคลนน้ำเป็นความท้าทายสำคัญของการทำนา โดยเฉพาะนอกเขตชลประทานหรือช่วงฝนทิ้งช่วง ต้องปรับตั้งแต่เตรียมดิน เลือกพันธุ์ ไปจนถึงเทคโนโลยีการให้น้ำ
1. การเตรียมดินและการจัดการแปลง
- ปรับระดับพื้นที่ให้สม่ำเสมอ (Land Leveling) ใช้เทคโนโลยีเลเซอร์ปรับระดับหน้าดิน ช่วยให้การกระจายน้ำในแปลงนาทั่วถึง ป้องกันน้ำขังในจุดต่ำและแห้งขอดในจุดสูง ประหยัดปริมาณน้ำได้ถึง 10–20%
- ลดการไถพรวน (Minimum Tillage / Dry Direct Seeding) ในพื้นที่แล้ง การไถพรวนหลายครั้งทำให้ดินสูญเสียความชื้นเร็ว การหยอดเมล็ดลงดินแห้งหรือทำนาหยอด ร่วมกับการคลุมตอซังหรือฟางข้าว ช่วยรักษาความชื้นและลดการระเหย
- สร้างคันนาให้มั่นคง ซ่อมแซมคันนาและอุดรูรั่วเพื่อกักเก็บน้ำฝนหรือน้ำชลประทานที่มีอยู่อย่างจำกัดไว้ให้ได้มากที่สุด
2. การเลือกพันธุ์ข้าวและการเตรียมเมล็ดพันธุ์
- เลือกพันธุ์ข้าวทนแล้ง (Drought-Tolerant Varieties) ใช้พันธุ์ที่มีระบบรากลึกและปรับตัวต่อความแห้งแล้งได้ดี เช่น ข้าวพันธุ์ไร่ หรือพันธุ์นาสวนอายุเบา (เก็บเกี่ยวเร็ว) เพื่อลดระยะเวลาที่พืชต้องเผชิญความเครียดจากน้ำ
- เคลือบเมล็ดพันธุ์ด้วยจุลินทรีย์ (Biostimulants & Microbes) การใช้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ เช่น Streptomyces araujoniae หรือ Trichoderma asperellum คลุกเมล็ดก่อนปลูก ช่วยกระตุ้นระบบรากให้แผ่ขยายลึกและกว้างขึ้น เพิ่มประสิทธิภาพการดูดน้ำและธาตุอาหาร
3. เทคโนโลยีการจัดการน้ำแบบประหยัด
- เปียกสลับแห้ง (Alternate Wetting and Drying – AWD) แทนที่จะขังน้ำตลอดฤดูปลูก ปล่อยให้น้ำในนาแห้งลงจนระดับน้ำใต้ดินต่ำกว่าผิวดินประมาณ 15 เซนติเมตร ก่อนเติมน้ำใหม่ ช่วยลดการใช้น้ำได้ถึง 30–50% โดยไม่กระทบผลผลิต
- ใช้วัสดุคลุมดินรักษาความชื้น การรักษาตอซังหรือใช้วัสดุอินทรีย์คลุมผิวดิน ช่วยลดอุณหภูมิหน้าดินและจำกัดการระเหยของน้ำในช่วงฝนทิ้งช่วง
4. การจัดการธาตุอาหารและโรคพืชในภาวะเครียด
- ใช้สารเสริมความแข็งแรง เช่น โพแทสเซียม ฟอสไฟต์ ช่วยกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของต้นข้าว ส่งเสริมความแข็งแรงของผนังเซลล์ และช่วยให้ข้าวทนทานต่อความเครียดจากความแล้ง (Abiotic Stress) รวมถึงโรคพืชที่มักระบาดในสภาพอากาศแห้งและร้อน
- ควบคุมปริมาณไนโตรเจน ในสภาวะแล้ง ควรหลีกเลี่ยงการใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไปในคราวเดียว เพราะจะทำให้ต้นข้าวเติบโตเร็วและต้องการน้ำมากขึ้น เสี่ยงต่อการเหี่ยวเฉาและตายเมื่อขาดน้ำ
